بخش عمدۀ فعالیت علمی او به مطالعه جغرافیای سیاسی ایران، مرزهای بین‌المللی، موقعیت راهبردی تنگه هرمز و مسائل حاکمیتی خلیج‌فارس اختصاص داشت. او در دانشگاه‌های ایران، از جمله دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه تهران، فعالیت دانشگاهی داشت و در محافل علمی بین‌المللی نیز به‌عنوان پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک شناخته می‌شد. از آثار شناخته‌شده مجتهدزاده می‌توان به کتاب‌های «جغرافیای سیاسی تنگه هرمز»، «جزایر تنب و ابوموسی»، «جغرافیای تاریخی خلیج‌فارس» و کتاب انگلیسی Small Players of the Great Game اشاره کرد. او در نوشته‌ها و سخنرانی‌های خود به دفاع از مواضع ایران درباره نام خلیج‌فارس و حاکمیت بر جزایر سه‌گانه توجه ویژه‌ای داشت.
مورد توجه گنجی و عالیخانی
پیروز مجتهدزاده ۲۰ بهمن ۱۳۲۴ در شهر نور استان مازندران متولد شد. دورۀ ابتدایی را در مدرسه‌ای گذراند که پدرش به‌نام داریوش در نور تأسیس کرده و اداره‌اش می‌کرد. پدر پیروز در دوران مشروطه در مدرسه سپهسالار تهران درس خوانده بود و این سابقه، فضای خانه را به کتاب و مدرسه نزدیک کرده بود. نور در آن سال‌ها تا کلاس یازدهم بیشتر نداشت. پس از آن، راه ادامه تحصیل از تهران می‌گذشت. پیروز مجتهدزاده سال ۱۳۴۳ با حمایت پدر و همراه برادرش، به پایتخت رفت و یک سال بعد از مدرسه پهلوی سابق در خیابان ری، در رشتۀ ادبی دیپلم گرفت. سال ۱۳۴۶ با نمره‌ای متوسط وارد رشتۀ جغرافیای انسانی و اقتصادی دانشگاه تهران شد و در سال سوم دانشگاه (۱۳۴۹)، نخستین کتابش را دربارۀ شیخ‌نشین‌های خلیج‌فارس منتشر کرد. رئیس وقت دانشگاه، دکتر علینقی عالیخانی، از نزدیکان اسدالله علم برای تشویق او سفری به آن منطقه فراهم کرد. خود او این کتاب را سرآغاز مسیری می‌داند که تا روزهای واپیسن زندگی‌اش ادامه یافت.
دکتر محمدحسن گنجی که از او به‌عنوان «پدر مطالعات نوین در جغرافیای ایران» یاد می‌شد، از جمله استادان دوره کارشناسی مجتهدزاده بود و دربارۀ کتاب اول او نوشته بود: «مجتهدزاده جوان دانشجوی خیلی خوبی است که در سال دوم دورۀ کارشناسی توانست اولین کتابش را تألیف کند و در سال سوم (۱۳۴۹) آن را منتشر نماید». او در مقدمۀ کتاب دوم مجتهدزاده که دربارۀ زادگاهش نور بود، نوشت: «پیروز مجتهدزاده یکی از همان افراد استثنائی است که در سال‌هاى اخیر دانشجویی با دارا بودن صفات لازم، موجبات بهره‌مندی خود را از امکانات آموزشی دانشگاه تهران فراهم ساخته است و حتی در خلال تحصیلات دانشگاهی، با وقت و وسایل کمی که در اختیار داشته، موفق شده است آثار دیگری از قبیل کتب و رسائل و مقالات متعدد پیرامون خلیج‌فارس و شیخ‌نشین‌هاى آن به چاپ رساند».
سال ۱۳۵۰ که بریتانیا از خلیج‌فارس بیرون رفت، مجتهدزاده لیسانس گرفت. پس از فارغ‌التحصیلی، یک سال (۱۳۵۱ و ۱۳۵۲) پژوهشگر گروه جغرافیای دانشگاه تهران بود. بعد راهی بریتانیا شد: ارشد جغرافیای سیاسی در منچستر (۱۹۷۶–۱۹۷۵) و سپس دکتری را در آکسفورد گذراند. در آنجا با ژان گوتمان آشنا شد؛ استادی که نظریه‌های «نقش‌های نمادین» و «گردش» در ادبیات جغرافیای سیاسی به‌نام اوست. مجتهدزاده بعد‌ها در مقدمه کتاب‌هایش به همین آشنایی اشاره کرد.
در سال‌های دانشجویی در خارج از کشور هم از رویداد‌های سیاسی ایران دور نبود. از سال ۱۹۸۳ در لندن تدریس و پژوهش را دنبال کرد و سال ۱۹۸۴ مشاوره مرزهای بین‌المللی را آغاز کرد و سال ۱۹۸۵ مدیر بنیاد پژوهشی یوروسویک شد. از سال ۱۹۸۶ تا ۲۰۰۲ در مرکز مطالعات ژئوپلیتیک و مرزهای بین‌المللی دانشگاه لندن کار کرد.
دهۀ ۱۹۹۰ دهۀ کتاب‌های انگلیسی مجتهدزاده بود: «جزایر تنب و ابوموسی» (۱۹۹۵)، «امیران مرزدار و مرزهای خاوری ایران» (۱۹۹۶) و «امنیت و سرزمین‌مندی در خلیج‌فارس» (۱۹۹۹). در همان سال‌ها مقاله‌ای دربارۀ دریای خزر برای دانشگاه ملل متحد نوشت و مشاور پژوهشی آن شد. آثار بعدی‌اش دامنه را گسترده‌تر کرد. «بازیگران کوچک بازی بزرگ» در ۲۰۰۴ و «سیاست مرزی و مرزهای بین‌المللی ایران» در ۲۰۰۷ منتشر شد. در روایت او، بریتانیا که مرکز امپراتوری‌اش نه لندن که بمبئی بود، افغانستان و شیخ‌نشین‌های خلیج‌فارس را به‌عنوان کشورهای سپر در برابر روسیه شکل داد. این چارچوب مفهومی در بیشتر نوشته‌های مجتهدزاده دیده می‌شود. کتاب مفصل او دربارۀ جغرافیای سیاسی دریایی جزایر در ۲۰۱۵ در آمریکا چاپ شد و ترجمه فارسی‌اش در ۱۳۹۴ منتشر شد. «نام خلیج‌فارس در درازای تاریخ» را با همکاری مرکز مطالعات سپاه منتشر کرد و برای دانشنامه‌های شیراز و جهان اسلام مدخل نوشت. در دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه تهران و دانشگاه‌های دیگر تدریس کرد و در ۲۰۱۴–۲۰۱۳ به دانشگاه جورج واشینگتن رفت. در سال‌های بعد، سمت‌های علمی او به بخش دیگری از زندگی‌اش ربط داشت: عضویت در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، عضویت در مجامع علمی بریتانیا و حضور در اجلاس استانبول. در همین دوران خاطراتش را با نام «افسانه زندگی» (۱۳۹۳) منتشر کرد. آثار نظری او، مثل «فلسفه و کارکرد ژئوپلیتیک» و کتاب‌هایی درباره فضای مجازی، در دهه ۱۳۹۰ آمدند. کتابخانه ملی ایران هم در سال‌های اخیر یکی از آثارش، «جغرافیای سیاسی تنگه هرمز»، را در سلسله‌یادداشت‌های خود معرفی کرد.
خلیج‌فارس؛ فراتر از یک نام تاریخی
برای پیروز مجتهدزاده، خلیج‌فارس صرفاً نام یک پهنۀ آبی نبود. او این منطقه را یکی از مهم‌ترین نقاط تلاقی تاریخ، جغرافیا، اقتصاد و قدرت سیاسی می‌دانست؛ جایی‌که موقعیت راهبردی ایران، منابع انرژی، مسیرهای کشتیرانی و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی به یکدیگر می‌رسند. بخش قابل‌توجهی از آثار او به بررسی جغرافیای تاریخی خلیج‌فارس، تنگه هرمز و جزایر ایرانی اختصاص داشت. در این آثار، مجتهدزاده تلاش می‌کرد با مراجعه به اسناد تاریخی، نقشه‌ها، مکاتبات دیپلماتیک و تحولات سیاسی منطقه، جایگاه ایران را در تاریخ خلیج‌فارس توضیح دهد.
اهمیت این پژوهش‌ها در شرایطی بیشتر نمایان می‌شد که اختلاف بر سر نام خلیج‌فارس و ادعاهای امارات متحده عربی دربارۀ جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک، به یکی از موضوعات مستمر در روابط ایران با برخی کشورهای عربی تبدیل شده بود. در روایت تاریخی این اختلاف، سال ۱۹۷۱ اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زمانی‌که هم‌زمان با خروج بریتانیا از منطقه و شکل‌گیری امارات متحده عربی، ایران کنترل تنب بزرگ و تنب کوچک را در اختیار گرفت و دربارۀ ابوموسی نیز تفاهم‌نامه‌ای با شارجه تنظیم شد. از آن زمان تاکنون، ایران بر حاکمیت خود بر هر سه جزیره تأکید کرده و امارات این حاکمیت را مورد مناقشه قرار داده است. موضع ایران آن است که این جزایر بخش جدایی‌ناپذیر سرزمین ایران هستند. مجتهدزاده در این مناقشه، به‌روشنی از موضع حاکمیت ایران دفاع می‌کرد. او با بررسی پیشینۀ تاریخی حضور ایران در منطقه، نقش بریتانیا در مناسبات سیاسی سواحل جنوبی خلیج‌فارس و اسناد مربوط به تحولات قرن نوزدهم و بیستم، می‌کوشید مبانی تاریخی استدلال ایران را تقویت کند.
بااین‌حال، اهمیت کارنامۀ او تنها در دفاع از یک موضع ملی خلاصه نمی‌شود. مسئلۀ اساسی در آثار مجتهدزاده پیوند دادن اختلافات سرزمینی معاصر با تاریخ طولانی مداخلۀ قدرت‌های خارجی در منطقه بود. در چنین چارچوبی، اختلاف بر سر جزایر سه‌گانه نه یک مناقشه منفرد، بلکه بخشی از تاریخ گسترده‌تر رقابت‌های استعماری، شکل‌گیری دولت‌های ساحلی و تغییر موازنه قدرت در خلیج‌فارس به‌شمار می‌رفت. این نگاه سبب می‌شد او هنگام بحث دربارۀ جزایر، تنها به نقشه‌های جغرافیایی اکتفا نکند و به سراغ تاریخ دیپلماسی، حقوق بین‌الملل و سیاست قدرت نیز برود. البته استدلال‌های تاریخی دربارۀ مالکیت سرزمینی باید از داوری حقوقی نهایی تفکیک شوند؛ زیرا در اختلافات ارضی، تفسیر اسناد، رفتار دولت‌ها، توافق‌ها و قواعد حقوق بین‌الملل همگی موضوع بررسی هستند.
حاشیه‌های مجتهدزاده
نام پیروز مجتهدزاده فقط با نقشه و مرز و جزیره گره نخورده است. بخشی از حضورش در رسانه‌های فارسی به اظهارنظر‌هایی برمی‌گردد که در حوزه تاریخ سیاسی مطرح کرده و هر بار واکنش منتقدان را به‌دنبال داشته است. مهم‌ترین این اظهارنظر‌ها به ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ مربوط است. او در گفت‌وگوهای مطبوعاتی و در مقاله‌هایی که از جمله در فصل‌نامه مطالعات بین‌المللی (زمستان ۱۳۹۰) منتشر شد، معتقد بود محمد مصدق با انحلال مجلس و تغییر در ساختار قوه قضائیه و فرماندهی ارتش، خودش «کودتا» کرده بود. او آن‌چه را در ۲۸ مرداد رخ داد، ابلاغ حکم عزل نخست‌وزیر از سوی سلطنت می‌دانست. بنا به روایت مجتهدزاده سرهنگ نصیری با دو جیپ ارتشی برای ابلاغ حکم رفت، مصدق غافل‌گیر شد و همه را زندانی کرد. او می‌نویسد که در ایران اصطلاحات علمی با دقت به کار نمی‌روند. در گفت‌و‌گوی دیگری، میرزا تقی‌خان امیرکبیر را «یکی از مشکل‌دارترین نخست‌وزیران ایران» نامید.
یکی از صحنه‌های پر سروصدای حرفه‌ای او در همایشی دربارۀ نام خلیج‌فارس رخ داد. مجتهدزاده در گفت‌وگویی غیررسمی که با هیجان و صراحت سخن می‌گفت، گفت: «باید قدرت عمل داشت و مسامحه نکرد». احمد اقتداری که نزدیک او بود، وارد بحث شد. اقتداری به او گفت اگر شما پیروز مجتهدزاده‌اید، پس باید همان کسی باشید که کنفدراسیون خزر را پیشنهاد کرده است. سپس زندگی او در انگلیس و حقوق‌بگیری‌اش را زیر سوال برد. گفت‌و‌گو در نهایت به توهین دوطرفه کشید و هر دو نفر که برای دفاع از تمامیت ارضی و نام خلیج‌فارس آمده بودند، به‌جای استناد با الفاظ تند به هم پاسخ دادند.
مجتهدزاده در مراسمی گفته بود از برگزار نشدن مراسم روز ملی خلیج‌فارس رنجیده است و با گریه گفت: «درد‌ها و ناله‌هایم دارد سینه‌ام را منفجر می‌کند». به گفته او، در نامه‌ای سال‌ها پیش به دولت نوشته بود قرار بود این روز زمینۀ دفاع از خلیج‌فارس باشد، اما یک دیپلمات سابق، کاری کرد که به روزی «علیه او» تبدیل شد. او می‌گوید مدتی او و همکارانش را به مراسم دعوت می‌کردند و به‌تدریج دیگر دعوت نکردند. این برداشت از زبان خود اوست و طرف مقابل در گزارش‌ها پاسخی نداده است. او همچنین به بان کی‌مون و سپ بلاتر درباره نام خلیج‌فارس، به اوباما درباره جزایر سه‌گانه و به ملک فهد نامه سرگشاده نوشت.
زنده‌یاد پیروز مجتهدزاده در طول فعالیت حرفه‌ای خود در زمینه مطالعات مرزی و ژئوپلیتیک خلیج‌فارس حضوری مستمر داشت و آثارش در مباحث مربوط به موقعیت منطقه‌ای ایران مورد استفاده و ارجاع قرار گرفته‌اند. درگذشت او، پایان زندگی یکی از پژوهش‌گرانی است که بخش مهمی از فعالیت دانشگاهی خود را به بررسی جایگاه جغرافیایی و راهبردی ایران اختصاص داد.
ثبت دیدگاه