با تداوم فشارهای اقتصادی آمریکا علیه ایران و هم‌زمانی آن با اظهارات مقام‌های واشنگتن درباره پرهیز از حمله نظامی، چشم‌انداز تقابل دو کشور وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ مرحله‌ای که در آن، فشار اقتصادی و محدودسازی ارتباطات تجاری و منطقه‌ای ایران جایگاه پررنگ‌تری پیدا کرده است.
در این میان، احتمال بازگشت عملیات نظامی، پیامدهای استمرار وضعیت نه جنگ و نه مذاکره و سناریوهای پیش‌روی تهران برای خروج از شرایط فرسایشی، از جمله موضوعات مهم در تحلیل تحولات کنونی است. اعلام تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» از سوی سنتکام با هدف انسداد مرزهای زمینی ایران نیز پرسش‌هایی درباره آینده تجارت خارجی کشور و روابط اقتصادی با همسایگان ایجاد کرده است.
جهانبخش ایزدی، کارشناس مسائل بین‌الملل و استاد روابط بین‌الملل دانشگاه آزاد اسلامی، در گفت‌وگو با خبرآنلاین به بررسی ابعاد این راهبرد آمریکا، امکان موفقیت طرح محدودسازی مرزها و ظرفیت ایران برای مقابله با فشارهای اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی واشنگتن پرداخته است.
در ادامه مشروح گفتگوی خبرآنلاین با جهانبخش ایزدی را می‌خوانید؛
آنچه اکنون در جریان است، جنگی همه‌جانبه بدون شدت نظامی بالاست / آمریکا جنگ اقتصادی را به دلیل ارتباط مستقیم آن با معیشت جامعه در اولویت قرار داده است
*** با توجه به اظهارات اخیر مقام‌های آمریکایی درباره پرهیز از حمله نظامی و تداوم فشار اقتصادی، آیا راهبرد واشنگتن از تقابل نظامی به فرسایش اقتصادی ایران تغییر کرده است؟ هدف آمریکا از استمرار وضعیت نه جنگ و نه مذاکره چیست و این وضعیت تا چه زمانی می‌تواند ادامه پیدا کند؟
تحریم‌ها، شناسایی دارایی‌های ایران، تداوم بلوکه‌ماندن آن‌ها و اعمال فشار بر کشورها و شرکت‌هایی که با ایران مبادلات اقتصادی دارند نیز همچنان ادامه دارد. از این منظر، هم وجه اقتصادی جنگ پررنگ‌تر شده و هم در محاسبات آمریکایی‌ها، این حوزه دستاوردپذیرتر و نتیجه‌بخش‌تر به نظر می‌رسدترامپ قواعد بازی را به‌خوبی می‌شناسد و برای توضیح این موضوع، می‌توان به یک نمونه حقوقی در ساختار سیاسی آمریکا اشاره کرد.
در حال حاضر قانونی با عنوان «قانون اختیارات جنگی کنگره» مصوب سال ۱۹۷۳ وجود دارد. این قانون، با وجود اعتبار و جایگاه خود، عمدتاً ناظر بر جنگ‌های کلاسیک است؛ جنگ‌هایی که معمولاً دو ماه، سه ماه یا حتی یک سال به طول می‌انجامیدند و پس از آن، کنگره برای کنترل رئیس‌جمهور و محدودکردن اختیارات او در ادامه جنگ وارد عمل می‌شد. بر اساس این قانون، رئیس‌جمهور آمریکا برای ادامه عملیات نظامی در یک بازه زمانی مشخص، از جمله حدود ۶۰ روز، با محدودیت‌هایی مواجه است و باید کنگره را در جریان قرار دهد.
اکنون در ادبیات ترامپ مشاهده می‌کنیم که او به‌طور مکرر تأکید می‌کند آمریکا با ایران در جنگ نیست و اساساً جنگی وجود ندارد. هدف از این موضع‌گیری‌ها آن است که موضوع مشمول‌شدن عملیات نظامی علیه ایران در چارچوب محدودیت‌های قانون اختیارات جنگی کنگره قرار نگیرد و رئیس‌جمهور برای انجام این اقدامات نیازی به کسب مجوز از کنگره نداشته باشد. از سوی دیگر، جنگ‌های مدرن ممکن است در بازه‌های زمانی بسیار کوتاه، برای مثال سه یا چهار روز، یک هفته یا ۱۰ روز، به پایان برسند و پس از مدتی دوباره از سر گرفته شوند. به این ترتیب، ترامپ می‌تواند با تفکیک این عملیات از یک جنگ مستمر، محدودیت‌های زمانی و نظارتی کنگره را دور بزند.
بنابراین، باید توجه داشت که ترامپ بر این مسائل اشراف دارد و این‌گونه نیست که برخی تصور می‌کنند او بدون آگاهی و صرفاً بر اساس اظهارات فی‌البداهه سخن می‌گوید. بر این اساس، آنچه اکنون در جریان است، نوعی جنگ همه‌جانبه است که بدون برخورداری از شدت نظامی بالا دنبال می‌شود. در واقع، ترامپ در حوزه نظامی نوعی تهاجم و حمله حداقلی را با ریسک و فشار همه‌جانبه ترکیب کرده و در سایر جبهه‌ها نیز به تقابل ادامه می‌دهد. برداشت او این است که نتایج این راهبرد به‌تدریج در حال تحقق است.
یکی از مهم‌ترین این جبهه‌ها، جنگ اقتصادی است. همان‌طور که مشاهده می‌کنید، طرح‌های مختلفی به‌صورت متوالی در حال اجرا و پیگیری هستند. یکی از آن‌ها طرحی در حوزه عملیات اقتصادی است که مسئولیت آن بر عهده وزارت خزانه‌داری آمریکا قرار دارد. اخیراً نیز طرح دیگری با عنوان «آیرون گیت (دروازه آهنین)» از سوی فرماندهی سنتکام اعلام شده است که بر اساس آن، اگر کالایی از کشورهای مبدأ به سمت ایران حرکت کند، به‌محض ورود آن به ایران هدف حمله قرار خواهد گرفت. این طرح در واقع ناظر بر ورود کالاها از طریق مرزهای زمینی است.
علاوه بر این اقدامات، تحریم‌ها، شناسایی دارایی‌های ایران، تداوم بلوکه‌ماندن آن‌ها و اعمال فشار بر کشورها و شرکت‌هایی که با ایران مبادلات اقتصادی دارند نیز همچنان ادامه دارد. از این منظر، هم وجه اقتصادی جنگ پررنگ‌تر شده و هم در محاسبات آمریکایی‌ها، این حوزه دستاوردپذیرتر و نتیجه‌بخش‌تر به نظر می‌رسد. دلیل این مسئله آن است که اقتصاد مستقیماً با معیشت جامعه ارتباط دارد و فشار اقتصادی می‌تواند در سطح اجتماعی نیز پیامدهای قابل‌توجهی داشته باشد و زمینه نارضایتی بیشتری را فراهم کند. این همان حوزه‌ای است که اکنون در اولویت آمریکا قرار دارد.
البته این مسئله به معنای غفلت واشنگتن از سایر حوزه‌ها نیست، بلکه آمریکا آن جبهه‌ها را نیز متناسب با شرایط و در صورت ضرورت، به‌تدریج وارد مدار تقابل می‌کند.
حمله پیش‌دستانه می‌تواند هزینه‌های سیاسی و دیپلماتیک ایران را افزایش دهد/ خروج از وضعیت نه جنگ و نه صلح باید به اولویت جمهوری اسلامی ایران تبدیل شود
*** آیا استمرار این وضعیت ممکن است به بازگشت عملیات نظامی منجر شود؟ در چنین شرایطی، احتمال اقدام پیش‌دستانه ایران بیشتر است یا بازگشت آمریکا به رویکرد نظامی؟
در پاسخ به این پرسش باید گفت این موضوع وجه دیگری از ماجراست. وضعیت نه جنگ و نه صلح برای کشوری مانند جمهوری اسلامی ایران به معنای قرارگرفتن در شرایط بلاتکلیفی مطلق است. در چنین وضعیتی، کشور نه می‌داند جنگ چه زمانی به پایان خواهد رسید و نه از طرح‌ها و برنامه‌های طرف مقابل اطلاع دقیقی دارد؛ به‌ویژه آنکه دشمن نیز به ابهام‌زایی روی آورده و راهبرد ابهام را در تصمیم‌گیری‌های راهبردی خود دنبال می‌کند.
قرارگرفتن یک کشور در وضعیت برزخی، بلاتکلیف یا به‌اصطلاح «لیمبو» (Limbo) و «استندبای» به این معناست که کشور در انتظار می‌ماند تا ببیند طرف مقابل چه اقدامی انجام خواهد داد. در چنین شرایطی، نه امکان ورود جدی به حوزه توسعه وجود دارد، نه جذب سرمایه‌گذاری و انتقال فناوری به‌درستی صورت می‌گیرد و نه می‌توان تصمیم‌های راهبردی اتخاذ کرد. در واقع، کشور به نوعی روزمرگی و گرفتارشدن در چرخه اداره امور جاری دچار می‌شود. قطعاً برای جمهوری اسلامی ایران خروج از این وضعیت باید یک اولویت باشد.
برای برون‌رفت از این شرایط، چند سناریو قابل تصور است. نخست اینکه جمهوری اسلامی ایران در حوزه‌های مورد مناقشه، از جمله برنامه موشکی، پرونده هسته‌ای، نیروهای نیابتی، ماهیت سیاست خارجی و نوع تعامل با جهان، امتیازات راهبردی به آمریکا بدهد. بااین‌حال، باید توجه داشت که از طریق مذاکرات تاکتیکی نمی‌توان به نتایج راهبردی دست یافت. وقتی به ادبیات مقام‌های جمهوری اسلامی نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که آن‌ها در هیچ‌یک از این حوزه‌ها آمادگی ارائه امتیازات راهبردی را ندارند.
از سوی دیگر، در معادلات قدرت‌های بزرگ بین‌المللی، باخت راهبردی تعریف‌شده‌ای وجود ندارد. به این معنا که اگر این بازیگران در منازعه کنونی به دستاوردهای راهبردی موردنظر خود نرسند، جنگ به پایان نخواهد رسید یا حتی اگر قرار باشد خاتمه پیدا کند، ممکن است این اتفاق در پی حملات گسترده‌تر و درگیری فراگیرتر رخ دهد. همان‌طور که ترامپ نیز می‌گوید، ما به امتیاز ۹۳ درصدی رضایت نمی‌دهیم و خواهان امتیاز ۱۰۰ درصدی هستیم. این اظهارات نشان می‌دهد که آمریکا به دنبال کسب دستاوردهای راهبردی در این منازعه است.
سناریوی دیگر این است که جمهوری اسلامی ایران برای خروج از وضعیت کنونی، خود به سمت اقدامی پیش‌دستانه یا اتخاذ دکترین تهاجمی حرکت کند. در چنین شرایطی، مشروعیت حملات برای طرف غربی افزایش پیدا می‌کند؛ زیرا در آن صورت، آمریکا و متحدانش می‌توانند اقدامات خود را در چارچوب رویکردی دفاعی توجیه کنند. بنابراین، علاوه بر هزینه‌های مادی فراوان و تلفات انسانی گسترده‌ای که در چنین سناریویی قابل تصور است، ایران هزینه‌های سیاسی و دیپلماتیک بیشتری نیز متحمل خواهد شد. این مسئله یکی از موضوعاتی است که باید در محاسبات راهبردی مورد توجه قرار گیرد.
سناریوی سوم نیز تداوم همین وضعیت موجود است. در این صورت، کشور به‌تدریج وارد شرایطی فرسایشی می‌شود و با روندی از زوال مواجه خواهد شد که پیامدهای گسترده‌ای در عرصه داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی به همراه خواهد داشت.
چین و روسیه نمی‌توانند ریسک تجارت با ایران را نادیده بگیرند/ آمریکا می‌خواهد حتی ورود کالا به خاک ایران را به یک هدف نظامی تبدیل کند
*** سنتکام هفته گذشته از تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» برای انسداد مرزهای زمینی ایران خبر داد. با توجه به طول مرزهای ایران و وابستگی‌های متقابل با کشورهای همسایه، چنین طرحی تا چه اندازه امکان موفقیت دارد؟
زمانی که آمریکا به مرحله اجرای طرح‌هایی مانند «آیرن گیت» می‌رسد، به این معناست که دامنه اعمال فشار و تحریم اقتصادی را گسترده‌تر می‌کند. بنابراین، تحریم‌ها و فشارهای قبلی همچنان به قوت خود باقی می‌مانند و در کنار آن‌ها، شرایط جدیدی نیز ایجاد می‌شود.
حتی اگر چنین اقداماتی در کوتاه‌مدت تأثیرگذاری قابل‌توجهی نداشته باشند، به‌صورت ساختاری آثار زیان‌باری برای کشور به همراه خواهند داشت و ممکن است شرایط اقتصادی را از آنچه امروز وجود دارد، دشوارتر کنند.
اقتصاد و تجارت ایران تا حد زیادی دریاپایه است؛ به‌گونه‌ای که حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد مبادلات تجاری کشور از طریق بنادر و مسیرهای دریایی انجام می‌شود. در نتیجه، محدودشدن این مسیرها و انتقال بخش عمده مبادلات به مرزهای زمینی می‌تواند آسیب‌های جدی و حتی جبران‌ناپذیری به تجارت کشور وارد کند. برای مثال، هزینه حمل‌ونقل و جابه‌جایی کالاهایی که قرار است از مرزهای زمینی وارد کشور شوند، به‌مراتب بیشتر از شرایط پیشین خواهد بود و همین مسئله فشارهای اقتصادی قابل‌توجهی ایجاد می‌کند. افزون بر این، انتقال حجم گسترده‌ای از مبادلات به مسیرهای زمینی مستلزم ایجاد و تقویت زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای است؛ ظرفیتی که فراهم‌کردن آن در کوتاه‌مدت چندان امکان‌پذیر نیست.
این اقدام در واقع پیامی به چین و روسیه نیز محسوب می‌شود؛ مبنی بر اینکه اگر مبدأ کالاها هدف قرار نگیرد، اما این کالاها وارد خاک ایران شوند، از نظر آمریکا به اهدافی مشروع تبدیل خواهند شد. بنابراین، کشورهایی مانند چین و روسیه نمی‌توانند در مبادلات تجاری خود با ایران، این سطح از ریسک را نادیده بگیرند. به نظر من، چنین رویکردی تأثیر بسیار زیادی بر روابط تجاری خواهد داشت. حتی اگر کشورهای همسایه یا کشوری مانند ایران که معمولاً با این کشورها روابط همسان و متوازنی ندارد، بخواهد از مسیرهای جایگزین این خسارت‌ها را جبران کند، باز هم هزینه‌های مضاعفی به کشور تحمیل خواهد شد.
ایران در برابر فشار اقتصادی غرب، ابزار قدرتمندی برای تلافی ندارد/ کشورهای شرقی حاضر نشده‌اند برای ایران وارد تقابل اقتصادی با غرب شوند
*** ایران برای مقابله با راهبرد فشار اقتصادی و تلاش آمریکا برای محدودسازی ارتباطات منطقه‌ای و تجاری کشور، چه گزینه‌هایی در اختیار دارد؟ آیا تهران می‌تواند با اقدامات متقابل اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی، هزینه این راهبرد را برای واشنگتن افزایش دهد؟
ایران ابزار قدرتمندی برای مقابله اقتصادی با جهان غرب در اختیار ندارد. کشورهای شرقی نیز تاکنون وارد حوزه تقابل با غرب نشده‌اند که ایران بتواند از طریق آن‌ها بخشی از فشارهای اقتصادی را جبران کند. در پاسخ به این پرسش باید گفت یکی از مهم‌ترین ابزارهای ایران، تنگه هرمز بوده است. بااین‌حال، به نظر من، اقداماتی که تاکنون در این تنگه انجام شده، نتوانسته است قیمت جهانی انرژی را به سطحی سرسام‌آور برساند که برای کشورهای غربی به یک معامله راهبردی با جمهوری اسلامی ایران تبدیل شود.
از سوی دیگر، ایران مبادلات تجاری گسترده‌ای با کشورهای غربی ندارد که بتواند از این مسیر برای جبران فشارهای اقتصادی استفاده کند. همچنین، اقتصاد ایران تا حد زیادی تک‌محصولی است و به‌جز انرژی، کالای راهبردی دیگری برای مبادله گسترده با جهان در اختیار ندارد. ایران پیش‌تر با کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس روابط تجاری گسترده‌ای داشت، اما در شرایط کنونی، بازگشت به آن وضعیت نیز چندان قابل تصور نیست.
بنابراین، ایران ابزار قدرتمندی برای مقابله اقتصادی با جهان غرب در اختیار ندارد. کشورهای شرقی نیز تاکنون وارد حوزه تقابل با غرب نشده‌اند که ایران بتواند از طریق آن‌ها بخشی از فشارهای اقتصادی را جبران کند. به همین دلیل، اساساً مقایسه توان اقتصادی ایران با غرب و این تصور که تهران می‌تواند از طریق ابزارهای اقتصادی شرایط جدیدی برای کشورهای غربی ایجاد کند، مقایسه چندان مناسبی نیست.
در واقع، مهم‌ترین ابزارهای ایران در این زمینه همان تنگه‌های راهبردی هستند. اگر بخواهیم با احتیاط تنگه باب‌المندب را نیز به این مجموعه اضافه کنیم، باید گفت این مسیر نیز تاکنون به ابزاری مؤثر برای اعمال فشار بر مبادلات تجاری میان کشورهای غربی و سایر نقاط جهان تبدیل نشده است.
ثبت دیدگاه