مسکو و پکن مانع سناریوی تازه ترامپ علیه تهران می‌شوند؟

دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، با اعلام «روز دی» اقتصادی علیه تهران، تهدید کرده که هر کشوری را که «راه نجات» اقتصادی برای ایران فراهم کند، از نظر مالی مجازات خواهد کرد. این تهدید، شش ماه پس از آغاز جنگ، آخرین تلاش ترامپ برای استفاده از قدرت اقتصادی ایالات متحده برای دستیابی به اهدافش است.

،تحلیل‌گران معتقدند که نفوذ ترامپ بر چین و روسیه، دو شریک تجاری مهم ایران، محدود است. روسیه در حال حاضر تحت تحریم‌های گسترده ایالات متحده قرار دارد و عمدتاً خارج از چارچوب اقتصادی تحت رهبری ایالات متحده فعالیت می‌کند. در همین حال، چین بارها نشان داده، زمانی که این کار به نفع منافع اقتصادی‌اش باشد، حاضر است تحریم‌های ایالات متحده را نادیده بگیرد.

بسیار دشوار؛ همین الان متوقف کنید!

به گفته پل ماسگریو، دانشیار حکمرانی در دانشگاه جورج تاون قطر، برای ترامپ «بسیار دشوار خواهد بود» که کمپین فشار خود را به طور مؤثر اجرا کند. به گفته ماسگریو: «ترامپ در تلاش است تا به طور یکجانبه نوعی از تحریم‌های هماهنگ را اعمال کند که به طور سنتی نیازمند هماهنگی چندجانبه است و این به معنای احتیاج به همراهی چین، روسیه و دیگر اعضای شورای امنیت سازمان ملل است».

رئیس جمهور ایالات متحده روز سه‌شنبه در پستی در پلتفرم اجتماعی سوشال تروث خود گفت که کارزار او علیه ایران «خردکننده‌ترین عملیات اقتصادی خواهد بود که تاکنون علیه هر کشوری انجام شده است». علاوه بر این، او با اشاره به روش‌هایی مانند «قاچاق نفت، خطوط مبادله، انتقال پول نقد، صرافی‌ها، ثبت کشتی‌ها [و] شرکت‌های صوری» گفت که «عواقب اقتصادی عظیمی» برای کشورهایی که به ایران در دور زدن تحریم‌های ایالات متحده کمک می‌کنند، وجود خواهد داشت. ترامپ نوشت: «همه اینها باید همین حالا متوقف شود.»

در اوایل همان روز، امارات متحده عربی، که ایران مدت‌هاست برای واردات حیاتی و دسترسی به بازارهای تجاری به آن متکی بوده،  پس از متهم کردن تهران به پرتاب دو موشک بالستیک به خاک خود، تحریم تجاری نامحدودی را علیه تهران اعلام کرد. به گفته نادر حبیبی، استاد اقتصاد خاورمیانه در دانشگاه برندیس، ایالات متحده «به شدت امارات متحده عربی را به اعمال تحریم تجاری تشویق یا ترغیب کرده» و  ممکن است به دنبال اعمال فشار بر سایر شرکای تجاری ایران، از جمله بزرگترین شریک تجاری آن، چین، باشد.

آتش‌بس موقت در میانه جنگ سرد اقتصادی

با این همه، به نظر می‌رسد هرگونه برنامه ایالات متحده برای ایجاد اختلال در تجارت چین و ایران احتمالاً با موانع قابل توجهی روبرو خواهد شد. در حالی که چین ۸۰ درصد از نفت صادراتی ایران را در سال ۲۰۲۵ خریداری کرد، طبق داده‌های شرکت کپلر، هدف قرار دادن پالایشگاه‌های نفت چین اغلب چالش برانگیز است زیرا اکثر آنها مستقل هستند و وابستگی کمی به سیستم مالی ایالات متحده دارند. و اگرچه تحریم بانک‌های بزرگ چینی در صورت پردازش وجوه ایران، همانطور که وزارت خزانه‌داری ایالات متحده تهدید کرده، دردناک خواهد بود، اما می‌تواند چین را نیز در یک دوره حساس دیپلماتیک به واکنش وادار کند.

دونالد ترامپ در حال قدم زدن با شی جین پینگ در معبد بهشت، پکن، ۱۴ می ۲۰۲۶/ عکس از آسوشیتدپرس

به گفته یو جی، پژوهشگر ارشد برنامه چین، آسیا و اقیانوسیه در اندیشکده چتم هاوس، که تهدید ترامپ برای هدف قرار دادن متحدان اقتصادی ایران «مشارکت چین و روابط تجاری موجود با ایران را تغییر نخواهد داد». یو به الجزیره گفت: «ترامپ قصد دارد روابط با چین را تثبیت کند، زیرا پکن قصد دارد آتش‌بس موقت با واشنگتن داشته باشد».

به گفته ماسگریو، هرگونه تحریم ثانویه «تهاجمی» که ایالات متحده علیه ایران اعمال کند، بسیار مهم خواهد بود، اما ترامپ احتمالاً نمی‌خواهد روابط اقتصادی ایالات متحده و چین را به خطر بیندازد، زیرا دو کشور در حال حاضر «در نوعی جنگ سرد اقتصادی»  هستند.

به گزارش اکوایران به نقل از الجزیره، ایالات متحده سعی کرده تنش‌ها با چین را قبل از سفر برنامه‌ریزی شده شی جین پینگ، رئیس جمهور چین، به واشنگتن در ماه آینده، مهار کند. به گفته یو، در طول آن ملاقات و دو دیدار احتمالی دیگر بین این دو  در اواخر امسال، «منازعه طولانی مدت در خلیج فارس یکی از مواردی است که هر دو طرف در مورد آن بحث خواهند کرد، اما مهمترین مورد نخواهد بود».

در این میان، روسیه چالش متفاوتی را برای واشنگتن ایجاد می‌کند. در حالی که روسیه شریک تجاری کوچکتری برای ایران نسبت به چین است، مسکو و تهران سال‌ها صرف ایجاد روابط تجاری و نظامی کلیدی کرده‌اند که غرب را دور می‌زند. به گفته سرگئی تسیویلف، وزیر انرژی روسیه، در ژانویه ۲۰۲۵، این دو کشور که به شدت تحت تحریم قرار دارند، یک معاهده همکاری ۲۰ ساله امضا کردند که به افزایش حجم تجارت آنها به ۴.۸ میلیارد دلار در ۱۱ ماه اول سال ۲۰۲۵ کمک کرد. علاوه بر نفت تحریم‌شده، طبق گزارش‌ها، روسیه و ایران همچنین از طریق دریای خزر کالاهای متنوعی مبادله کرده‌اند.

تروریسم اقتصادی

وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران روز چهارشنبه از کمپین اقتصادی ترامپ علیه این کشور انتقاد و تاکید کرد که این ماجرا ادامه «سیاست‌های شکست‌خورده» واشنگتن است و منجر به «شکست بیشتر» خواهد شد. عباس عراقچی در شبکه ایکس نوشت: «تروریسم اقتصادی ایالات متحده، اقتصاد و حاکمیت جهانی را در سراسر جهان تهدید می‌کند».

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری ایالات متحده در بیرون کاخ سفید صحبت می‌کند،  ۲۰ اوت ۲۰۲۶/ عکس از نیویورک تایمز

ایران به عنوان عضوی از سازمان بریکس که شامل روسیه، چین، هند، برزیل و دیگر قدرت‌های جهانی نیز می‌شود، به دنبال استفاده از وزن خود در آنجا برای یافتن راه‌های مالی جدید بوده است. هفته گذشته، عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی ایران، گفت که ایران قصد دارد به بانک توسعه جدید بریکس (NBD) بپیوندد، که درهای بیشتری را برای تأمین مالی خارج از بازارهای غربی باز می‌کند. او همچنین گفت کشورهای بریکس می‌توانند با ارزهای خود معامله کنند و تهران به دنبال همکاری‌های پولی دوجانبه و سه‌جانبه با اعضای دیگر بریکس است.

به گفته علی اکبر دارینی، تحلیلگر مرکز مطالعات استراتژیک در تهران، که ایران با وجود تحریم‌های «خفه‌کننده» ایالات متحده، راهی برای ادامه کار پیدا خواهد کرد. دارینی به الجزیره گفت: «ترامپ در جنگی گیر افتاده است که نه می‌تواند در آن پیروز شود و نه می‌تواند از آن خارج شود».

معضل خودساخته

در این شرایط، نیویورک تایمز در گزارشی نوشت، به نظر می‌رسد چین به عنوان بزرگترین شریک تجاری ایران،  از تهدید اخیر ترامپ مبنی بر اعمال «عواقب اقتصادی عظیم» بر کشورهایی که با تهران تجارت می‌کنند، چیزهای زیادی برای از دست دادن خواهد داشت. چین برای دهه‌ها با خرید تا ۹۰ درصد از صادرات نفت تهران، تحریم‌های غرب علیه نفت ایران را نادیده گرفته است. چین همچنین فناوری و مواد اولیه ببه ایران عرضه کرده که برخی از آن‌ها در صنایع دفاعی به کار رفته‌اند.

اما پکن دلایلی دارد که مطمئن باشد می‌تواند در برابر آخرین هشدار آقای ترامپ – در صورت تحقق آن – مقاومت کند. و به طور فزاینده‌ای، تحلیلگران چینی جنگ در ایران را -که به نظر می‌رسد کاخ سفید قادر به پایان دادن به آن با شرایط مطلوب نیست،- نشانه‌ای از ضعف فزاینده آمریکا می‌دانند.

به گفته وو شینبو، محقق برجسته مطالعات آمریکا در دانشگاه فودان در شانگهای، که به وزارت امور خارجه چین مشاوره می‌دهد: «این تهدید نشان می‌دهد که دولت ترامپ چقدر در مورد مسئله ایران ناامید شده است». او گفت: «آنها این تهدید را مطرح می‌کنند، نه به این دلیل که فکر می‌کنند عملی است، بلکه به این دلیل که گزینه دیگری برای خروج از این «معضل خودساخته» ندارند».

گلوگاهِ در دست پکن

ترامپ روز چهارشنبه در یک پست در شبکه‌های اجتماعی وعده داد که «روز D» اقتصادی را به ایران تحمیل کند و کشورهایی را که «هر نوع خط نجاتی» برای این کشور فراهم می‌کنند، مجازات کند. روز پنجشنبه، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، تلویحاً گفت که همکاری به نفع چین است. اما چین ممکن است با خروج دارایی‌های نظامی ایالات متحده در اقیانوس آرام که عمدتاً برای اعمال قدرت در آسیا در نظر گرفته شده بود، جسارت بیشتری کرده باشد. اخیراً، این موضوع شامل انتقال ناو هواپیمابر جورج واشنگتن از منطقه برای پشتیبانی از عملیات در خاورمیانه بود.

یک بیل مکانیکی بزرگ متحرک در یک معدن برای استخراج فلزات کمیاب کار می‌کند/ عکس از گتی ایمیجز

لین جیان، سخنگوی وزارت امور خارجه چین، روز جمعه گفت که چین با تحریم‌های یکجانبه مخالف است و فشار، بحران ایران را حل نمی‌کند. یکی از دلایل اصلی که فشار ممکن است علیه ایالات متحده نتیجه معکوس داشته باشد، این است که چین مجهز به قطع عرضه مواد معدنی حیاتی به شرکت‌های آمریکایی، از جمله سازندگان سلاح‌های آمریکایی است که به دلیل جنگ کاهش یافته‌اند. چین قدرت این گلوگاه را زمانی نشان داد که سال گذشته با قطع صادرات مواد معدنی حیاتی خود، ترامپ را مجبور به توقف جنگ تجاری شدید کرد. این تنش‌زدایی تا حد زیادی حفظ شده است.

اکنون تهدید پیامدهای اقتصادی، سوالاتی را در مورد دوام این آتش‌بس مطرح می‌کند – تقریباً یک ماه قبل از این‌که ترامپ  میزبان  اولین سفر رسمی شی جین‌پینگ، رهبر چین، به واشنگتن از سال ۲۰۱۵، باشد. ترامپ و شی آخرین بار در ماه مه در پکن، در اجلاسی که چین آن را بسیار موفق تفسیر کرد، دیدار کردند. ترامپ در مورد مسائل تفرقه‌انگیزی مانند وضعیت تایوان، شی را به چالش نکشید و در ستایش او بسیار پرشور بود و شی را «رهبر بزرگی» خواند.

به گفته وانگ زیچن، تحلیلگر سیاست خارجی در مرکز چین و جهانی شدن،: «من شک دارم که هیچ یک از طرفین بخواهند ایران سفر آتی شی جین‌پینگ به ایالات متحده را مختل کند. ترامپ به وضوح اهمیت قابل توجهی به رابطه خود با شی و خود این سفر داده است. تهدیدات ترامپ همچنین می‌تواند فقط یک رجزخوانی باشد. در حال حاضر، اظهارات شخصی ترامپ در مورد ایران، اعتبار قابل توجهی را از بین برده است.»

ببر کاغذی نیست!

صرف نظر از هشدارهای آقای ترامپ، منافع چین در خاورمیانه ظریف است. تهران نزدیکترین شریک استراتژیک پکن در منطقه همانند شریکش می‌خواهد قدرت جهانی ایالات متحده را تضعیف کند. در عین حال، چین روابط خود را با برخی از رقبای ایران، مانند عربستان سعودی، عمیق‌تر کرده است که می‌تواند فرصت‌های اقتصادی بیشتری نسبت به تهران فراهم کند.

مخازن و تأسیسات ذخیره‌سازی نفت در شانگهای در ماه مارس/ عکس از خبرگزاری رویترز

مشخص نیست که دولت ترامپ چگونه چین را برای قطع روابط تجاری خود با ایران تحت فشار قرار خواهد داد. بسنت گفته که روز دوشنبه یک نشست خبری برگزار خواهد کرد تا جزئیات بیشتری را ارائه دهد. واشنگتن ممکن است سعی کند جریان نفت ایران به چین را که اغلب از طریق پالایشگاه‌های کوچک و مستقل چینی، معروف به تی‌پات‌ها، صادر می‌شوند، قطع کند. این پالایشگاه‌ها کمتر در معرض تحریم‌های آمریکا قرار دارند زیرا معمولاً از سیستم مالی جهانی جدا هستند. ایالات متحده ممکن است تلاش کند تا ممنوعیت کشتی‌هایی را که نفت ایران را به پالایشگاه‌های چین حمل می‌کنند، تشدید کند، یا می‌تواند بررسی دقیق بانک‌هایی را که به ایران در پولشویی یوان چینی که از قوری‌ها به عنوان پرداخت دریافت می‌کند، افزایش دهد.

چین برای چندین ماه  نفت ذخیره کرده و خرید نفت خود از روسیه را افزایش داده است تا کاهش جریان نفت از تنگه هرمز را جبران کند. قطع دسترسی چین به نفت تخفیف‌دار ایران همچنین می‌تواند پکن را مجبور به خرید نفت بیشتر از جای دیگر کند که احتمالاً قیمت جهانی نفت را افزایش می‌دهد. به گفته دیائو دامینگ، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه رنمین چین: «ایالات متحده ببر کاغذی نیست. می‌تواند گاز بگیرد و خونریزی ایجاد کند، اما به خودش نیز آسیب می‌رساند، که به نفع هیچ یک از دو کشور نیست».