«سیدمحمدکاظم سجادپور» مدیر گروه دیپلماسی و سازمانهای بینالمللی دانشکده روابط بینالملل وزارت امور خارجه روز پنجشنبه ۲۸ آبان ماه در نشست رونمایی از کتاب «تاریخ یک همسایگی؛ روابط ایران و عراق در گذر زمان» گفت: «آنچه اهمیت دارد این است که بدون درک تاریخی نمیتوان مسائل امنیت خارجی ایران را فهمید.»
متن کامل سخنرانی سجادپور به شرح زیر است:
امنیت خارجی ایران بدون شناخت تاریخی و کار علمی قابل تأمین نیست
من با یک چارچوب مفهومی به این کتاب نگاه میکنم و ابتدا مقدمهای درباره آن چارچوب ارائه میدهم. یکی از مهمترین مسائلی که در جنگ اخیر و تجاوز صورتگرفته، همچنین در جنگ ایران و عراق، برای نسل ما و همه مردم ایران روشن شد، این است که امنیت خارجی ایران موضوع سادهای نیست و حفظ این سرزمین موضوع آسانی نیست. این مسئله فقط درباره ایران صدق نمیکند؛ عراق نیز با چنین مسئلهای روبهروست و موضوع، در نهایت به امنیت منطقهای مربوط میشود. با این حال، چون تمرکز بحث ما بر ایران است، از زاویه ایرانی به موضوع نگاه میکنم.
امنیت خارجی با سیاست خارجی، بنیه دفاعی و بنیه اجتماعی و همچنین همهجانبهبودن قدرت ایران پیوند دارد. تأمین این امنیت دستکم سه بُعد دارد: از یک سو، عمیقاً امری سیاسی است و به قدرت ارتباط دارد؛ از سوی دیگر، کاری اجرایی است که به دستگاهها و نهادهای حاکمیتی، اعم از نیروهای مسلح و سایر دستگاهها، مربوط میشود؛ و از سوی سوم ــ که موضوع بحث امروز ماست ــ ماهیتی علمی دارد.
این کتاب در واقع پرتوافکنی به بُعد علمی امنیت خارجی ایران است. امنیت خارجی ایران بدون کار علمی قابل تأمین نیست. مهمترین پرسش در مسیر تأمین امنیت ایران این است که شرایط چگونه است و چه تهدیدهایی وجود دارد؛ و در مرحله بعد، این تهدیدها چگونه باید تدبیر شوند. این پرسشها با رویکردهای صرفاً اداری یا رفتوآمدهای روزمره قابل پاسخگویی نیستند و به کار علمی نیاز دارند. از همین زاویه به کتاب نگاه میکنم و این پرسش را مطرح میکنم که نسبت امنیت خارجی با مطالعه جنگ ایران و عراق، یا به تعبیر عنوان کتاب، «پاسخ یک همسایگی؛ روابط ایران و عراق در گذر زمان»، چیست؟ چارچوب مفهومی من سه بخش دارد که برای بهخاطرسپردن بهتر، آنها را با حروف الف، ب و جیم مشخص میکنم.
نخست، اهمیت تاریخ است. این کتاب نشان میدهد که بدون تاریخ نمیتوان شرایط را فهمید. تاریخ مورد بحث، از گذشتههای بسیار دور آغاز میشود و تا زمان حاضر ادامه پیدا میکند. در این میان، موضوعات و مباحث گوناگونی وجود دارد، اما بدون درک تاریخی، هیچ پدیدهای در خلأ قابل فهم نیست. ما بدون شناخت تاریخ نمیتوانیم امنیت ایران و امنیت خارجی آن را درک و بررسی کنیم. به نظر من، کتاب از این منظر به موضوع پرتوافکنی میکند.
مطالعات مربوط به ایران و عراق و جنگ ایران و عراق نمیتواند از چند حوزه مطالعاتی، یا به تعبیر من، از چند «منظومه مطالعاتی» جدا باشد. اگر فرصت بیشتری برای پرداختن به این حوزهها وجود داشت، کتاب میتوانست از آنها بهره بیشتری ببرد و قویتر شود. ما یک منظومه مطالعات ایران داریم که مطالعات سیاست خارجی ایران بخشی از آن است. یک منظومه مطالعات عراق نیز داریم؛ اتفاقاً رژیم صهیونیستی و کارشناسان علمی آن در این زمینه کتابهای متعددی منتشر کردهاند. قصد ندارم وارد مرور آن ادبیات شوم. همچنین با حوزه مطالعات سیاست خارجی آمریکا و قدرتهای بزرگ در منطقه مواجهیم. در نهایت، از آنجا که این جنگ در دوران جنگ سرد رخ داده، باید به حوزه گسترده مطالعات جنگ سرد نیز توجه کرد. در ایران هم افراد شاخصی در این زمینه فعالیت دارند. با این حال، آنچه اهمیت دارد این است که بدون درک تاریخی نمیتوان مسائل امنیت خارجی ایران را فهمید.
نکته دیگری که این کتاب نشان میدهد، اهمیت مکانها در تاریخ است. مکان و ارزیابی مکانها اهمیت بسیار زیادی دارند و رسوبات تحولات مکانی و زمانی باقی میمانند. به نظر من، این ماندگاری و رسوب تحولات نیز در کتاب مورد توجه قرار گرفته است. در نهایت، فهم تاریخ امنیت خارجی و سیاست خارجی ایران بدون توجه به یک مفهوم دوگانه و همزاد ممکن نیست که آن تداوم و تغییر است. برای مثال اروندرود یا شطالعرب در تاریخ تداوم داشته است؛ چه تغییر فیزیکی و چه تغییر حاکمیتی.
ساختارهای قدرت در سطح بینالمللی، منطقهای و داخلی بر امنیت ایران اثرگذارند
قراردادهای اشاره شده در کتاب مبنای بنیادهای حقوقی مرزها هستند؛ اما مهمتر از این مسئله، بنیادها و ساختارهای سیاسی در دستکم سه سطح است که در کتاب برجسته میشود. نخست، سطح بینالمللی است؛ یعنی نظام دوقطبی. قدرتهای بزرگ در این زمینه نقش داشتهاند. اساساً فروپاشی عثمانی و شکلگیری منطقهای که امروز با آن مواجهیم، ناشی از تحولات ساختاری در نظام بینالمللی است و بدون توجه به این بنیادهای بینالمللی نمیتوان موضوع را فهمید، در حال حاضر هم همینگونه است.
به نظر من، تداوم مسئله قدرتهای بزرگ نیز حائز اهمیت است؛ موضوعی که امروز هم شاهد آن هستیم. برای مثال، ملاقات این سه نفر، شی، پوتین و ترامپ با یکدیگر، بهنوعی نشاندهنده تداوم تفکر گذشته است؛ البته این تفکر نسبت به گذشته تغییر کرده، اما دستکم ساختارهای قدرت همچنان اهمیت دارند. ساختارها و بنیادهای منطقهای نیز بسیار مهماند و شاید در کتاب جای پرداختن بیشتر به آنها وجود داشت. وقتی از بنیادها صحبت میکنم، منظورم صرفاً یک نهاد نیست؛ بلکه جریانهایی را مدنظر دارم که ساختارها را شکل میدهند. برای مثال، ساختار فکری و اندیشه ناسیونالیسم عربی، در دوره پیش از انقلاب و حتی پس از انقلاب، پدیدهای مستمر و مهم در مواجهه با ایران بوده است. به نظر من، این اندیشه همچنان یک ساختار فکری و امنیتی مهم به شمار میرود؛ هرچند امروز با دوره ناصر تفاوتهایی دارد.
در نهایت، ساختارهای داخلی عراق و ایران نیز حائز اهمیتاند. این ساختارها شامل ساختارهای اداری و فکری میشوند. در این زمینه، ساختار حکومت عراق در دوره صدام و نقش شخص صدام موضوعی است که مطالعات قابلتوجهی درباره آن انجام شده است. کار پژوهشی مشترک داشتیم و من در جریان آن متوجه شدم که فروپاشی عراق و اقدام آمریکاییها برای انتقال اسناد این کشور، چه ظرفیت مطالعاتی ارزشمندی ایجاد کرده است. اکنون دو مرکز، یکی مرکز ویلسون و دیگری دانشگاه استنفورد، تقریباً تمام اسناد دولت عراق در آن دوره را در اختیار دارند.
اگر این اسناد را بخوانید، متوجه میشوید که سایه صدام بر تمام تصمیمات حکومت عراق تا چه اندازه سنگین بوده است. موضوع شگفتانگیز این است که صدام شب پیش از حمله، فرماندهان نظامی را جمع میکند و با آنها سخن میگوید. متن عربی سخنان او، همراه با ترجمه انگلیسی، بهصورت کامل منتشر شده است. به نظر من، این ساختار فردمحور در عراق بسیار حائز اهمیت است؛ ساختاری که دچار دگرگونی شده است.
میگویند جوانی در دوره صدام زندانی بود. او چند فرزند داشت و به اعدام محکوم شده بود. نامهای به صدام نوشت و تقاضای عفو کرد. صدام دستور داد او را بیاورند. وقتی جوان حاضر شد، صدام گفت: «تا درخواست عفودادهای؟» جوان پاسخ داد: «بله، قربان».
صدام گفت: «من سه سؤال از تو میپرسم؛ اگر به آنها پاسخ دادی، آزادت میکنم.» سؤال اول این بود: «من بهترم یا ملک فهد؟» جوان پاسخ داد: «معلوم است که شما، جنابعالی.» صدام پرسید: «چرا؟» جوان گفت: «چون او از آمریکاییها میترسد، اما شما از آمریکاییها نمیترسید.»
سؤال دوم این بود: «من بهترم یا جورج بوش پدر؟» در آن زمان جورج بوش پدر بر سر کار بود. جوان گفت: «معلوم است که شما، جنابعالی.» صدام پرسید: «چرا؟» جوان پاسخ داد: «چون او از اسرائیل میترسد، اما شما نمیترسید».
صدام در ادامه پرسید: «بسیار خوب، پسرم! من بهترم یا رسول اکرم؟» جوان بیچاره در اینجا دچار تردید و دستپاچگی شد. حتی اگر از یک مسلمان بسیار معتقد هم چنین سؤالی بپرسید، ممکن است با دشواری روبهرو شود. جوان سرانجام گفت: «شما بهترین هستید.» صدام پرسید: «چرا؟» جوان پاسخ داد: «چون او از خدا میترسید، اما شما از خدا نمیترسید»!
به نظر من، این لطیفه بازتابدهنده ساختار عراق در آن دوره است. اتفاقاً لطیفههای جالبی درباره آن دوره در عراق وجود دارد که همگی بازتابدهنده شرایط آن زمان هستند. این کتاب میتوانست بیشتر به بررسی ساختارها، بهویژه ساختار عراق، و مخزن شخصیت صدام حسین بپردازد؛ موضوعی که اتفاقاً به توسعه رشته روانشناسی سیاسی نیز کمک کرده است. صدام از این منظر، موضوعی مهم برای بحث و گفتوگوی بیشتر است.
صدام با توهم سقوط زودهنگام نظام سیاسی به ایران حمله کرد
اجازه بدهید صحبت خود را با بخش سوم چارچوب مفهومیام به پایان برسانم: جهتها و گرایشها. این موضوع نیز بسیار کلیدی است. بحث اصلی در اینجا، انسانها و ادراکهای آنهاست. با وجود همه ابعاد تاریخی و ساختاری، در نهایت تصمیمگیرندگان انسانها هستند و انسانها بر اساس ادراک خود تأثیر میپذیرند و تصمیم میگیرند. نکته جالبی که در کتاب به آن اشاره شده، مربوط به اوایل جنگ است؛ زمانی که بختیار و اویسی به عراق میروند تا به رژیم متجاوز علیه کشور ما کمک کنند. این موضوع از منظر جاهطلبی آنها بسیار قابلتوجه است. هر دو گزارشی که به صدام ارائه میکنند، حاوی نکات جالبی است و از این جهت، با برخی تحولات امروز نیز شباهت دارد.
در همین زمینه، گزارشی که نتانیاهو به ترامپ ارائه کرده، قابلتوجه است. گزارش هفتم آوریل امسال در روزنامه نیویورکتایمز نیز در این باره بسیار جالب است. آنها در گزارش خود ادعا میکنند که اوضاع در ایران بسیار نامناسب است و نظام در آستانه سقوط قرار دارد. این همان ادراکی است که آنها به صدام منتقل کردند؛ اینکه ایران در آستانه سقوط است. صدام نیز که از چنین ارزیابی استقبال میکرد، در نهایت دست به تجاوز زد. به نظر من، ادراک آمریکاییها از منطقه نیز بسیار مهم است. نکته جالب این است که افراد تغییر میکنند و بهتبع آن، ادراکها نیز دستخوش دگرگونی میشوند. بنابراین، انسانها و ادراکهای آنان در تأمین امنیت خارجی ایران حائز اهمیتاند.
به گزارش ایرنا، نشست رونمایی و بررسی کتاب «تاریخ یک همسایگی؛ روابط ایران و عراق در گذر زمان» نوشته فیاض زاهد و روشنک ماسوری روز پنجشنبه ۲۸ آبان، ساعت ۱۶:۳۰، در کافهکتاب نشر ثالث برگزار شد. در این نشست، محمدجواد ظریف، محمد ماذن زیدی، سیدمحمدکاظم سجادپور و حسین علایی سخنرانی کردند. دبیری نشست را مجید تفرشی برعهده داشت.






ثبت دیدگاه