در نگاه غالب سیاستمداران و تحلیلگران غربی، حضور نظامی آمریکا در نقاط مختلف جهان وضعیتی طبیعی و بخشی از مسئولیت این کشور برای حفظ نظم بینالمللی تلقی میشود. به همین دلیل، هرگاه بحث خروج یا بازآرایی نیروهای آمریکایی در خاورمیانه و خلیج فارس مطرح میشود، معمولاً این اقدام بهعنوان عقبنشینی واشنگتن تفسیر میشود. با این حال، پرسش اساسی کمتر مورد توجه قرار میگیرد: آمریکا، در آن سوی کره زمین، با چه هدفی هزاران نیروی نظامی و تجهیزات پرهزینه را در مناطقی دور از مرزهای خود مستقر کرده است؟ آیا این حضور واقعاً با هدف برقراری صلح و ثبات صورت میگیرد؟
بحث خروج آمریکا از خاورمیانه طی دو دهه گذشته بارها مطرح شده است؛ از دوران ریاستجمهوری باراک اوباما و پیامدهای جنگ عراق گرفته تا دوره نخست ریاستجمهوری دونالد ترامپ و شعار پایان دادن به جنگهای بیپایان. اکنون نیز گرفتار شدن دولت ترامپ در جنگ با ایران، بار دیگر این موضوع را به مرکز توجه بازگردانده است. با وجود این، هیچیک از این مقاطع به خروج گسترده و پایدار نیروهای آمریکایی منجر نشدهاند. آنچه عمدتاً اتفاق افتاده، ارزیابی مجدد استقرار نیروها، جابهجایی تجهیزات و تغییر محل مأموریت یگانها بوده است.
خروج آمریکا از افغانستان در تابستان ۲۰۲۱ تنها نمونه عمده عقبنشینی نظامی در این دوره بود؛ خروجی که با آشفتگی فراوان همراه شد. با این حال، حتی پس از آن نیز واشنگتن از طریق شبکهای از پایگاهها و نیروهای اطلاعاتی در کشورهای همسایه و نظارت هوایی، همچنان تحولات افغانستان را زیر نظر دارد.
پایگاههایی که به جای امنیت، آسیبپذیری ایجاد کردند
حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس طی دهههای گذشته، بیشتر به ابزاری برای نظارت و اعمال نفوذ در گسترهای از غرب آسیا تا شمال آفریقا شباهت داشته است تا اینکه نیرویی صرفاً برای حفاظت از کشورهای منطقه باشد. شمار نیروهای آمریکایی مستقر در خلیج فارس حدود ۳۳ تا ۳۷ هزار نفر برآورد شده و این کشور در این منطقه ۱۱ پایگاه نظامی دارد.
با آغاز جنگ آمریکا علیه ایران در سال جاری، کشورهای عربی خلیج فارس با تناقضی جدی روبهرو شدند. دولتهایی که سالها به حضور نظامی واشنگتن بهعنوان تضمین امنیت خود نگاه میکردند، در جریان پاسخ نظامی ایران دریافتند که این پایگاهها نهتنها لزوماً قادر به تأمین امنیت آنها نیستند، بلکه ممکن است به عاملی برای افزایش آسیبپذیریشان تبدیل شوند. نزدیکی جغرافیایی این تأسیسات به ایران، آنها را به اهدافی در دسترس موشکها و پهپادهای ایرانی تبدیل کرده است.
در این روایت، کشورهای منطقه علاوه بر ناامیدی از ناتوانی آمریکا در حفاظت از آنها، احساس فریبخوردگی نیز دارند؛ زیرا ترامپ برخلاف توصیهها و مخالفتهای برخی دولتهای منطقه، جنگ را آغاز کرد، اما نتوانست سطح مورد انتظار حفاظت در برابر پیامدهای پاسخ ایران را فراهم کند. به این ترتیب، فاصله میان وعدههای امنیتی واشنگتن و توانایی عملی آن برای تأمین امنیت متحدانش آشکارتر شد.
یکی از دلایل تداوم مداخلات نظامی آمریکا، بیتفاوتی نسبی بخش بزرگی از افکار عمومی این کشور نسبت به عملیات نظامی در خارج از مرزهاست. حساسیت عمومی زمانی افزایش مییابد که جنگ به شکل مستقیم بر زندگی روزمره مردم اثر بگذارد. این تفاوت در مقایسه جنگ افغانستان و درگیری با ایران برجسته شده است. جنگ افغانستان با وجود ادامه یافتن برای حدود دو دهه، به دلیل محدود بودن تلفات نیروهای آمریکایی در بخشهایی از این دوره و انتقال نیافتن مستقیم هزینههای آن به زندگی روزمره شهروندان، حساسیت گستردهای ایجاد نکرد. در مقابل، جنگ با ایران در مدتزمانی کوتاهتر، به دلیل تأثیر بر بازار انرژی و هزینههای زندگی، واکنش عمومی و سیاسی بیشتری برانگیخته است.
نفت، اسرائیل و اقتصاد جنگ؛ موانع اصلی خروج
این تحلیل دو عامل اصلی را مانع خروج پایدار آمریکا از خاورمیانه میداند: نفت و امنیت اسرائیل. بر اساس این دیدگاه، تا زمانی که منابع انرژی منطقه و جایگاه راهبردی اسرائیل در محاسبات واشنگتن اهمیت داشته باشند، حضور آمریکا در منطقه ادامه خواهد یافت؛ هرچند شکل و آرایش آن ممکن است تغییر کند.
در کنار این دو عامل، منافع اقتصادی و ساختار صنعت نظامی آمریکا نیز نقش مهمی دارند. خروج گسترده نیروها به معنای کاهش مأموریتهای نظامی، بلااستفاده ماندن بخشی از تجهیزات و محدود شدن سفارشها و فعالیتهای مرتبط با صنایع دفاعی خواهد بود. از این منظر، ارتش آمریکا صرفاً نهادی برای دفاع از مرزها نیست، بلکه بخشی از چرخه اقتصادی و صنعتی این کشور به شمار میرود.
نویسنده بر این باور است که مجتمعهای صنعتی-نظامی و ساختارهای قدرت در آمریکا انگیزهای جدی برای حفظ این چرخه دارند؛ چرخهای که به بودجههای دفاعی، تولید تسلیحات، استقرار نیروها و تعریف مأموریتهای جدید وابسته است. در چنین چارچوبی، حتی اگر یک بحران پایان یابد، احتمال شکلگیری تهدیدها یا بحرانهای تازهای که استمرار حضور نظامی را توجیه کنند، از بین نمیرود.
به گزارش فرارو برآیند این استدلال آن است که انتظار خروج کامل آمریکا از خاورمیانه، با توجه به منافع راهبردی، انرژی و اقتصادی واشنگتن، واقعبینانه نیست. تجربه دو دهه گذشته نیز نشان میدهد که وعدههای انتخاباتی رؤسایجمهور برای کاهش مداخلات نظامی، در برخورد با ساختارهای تثبیتشده سیاست خارجی و منافع اقتصادی با محدودیت مواجه میشود. بنابراین، حتی اگر جنگ کنونی هزینههای سنگینی برای آمریکا به همراه داشته باشد، محتملترین تغییر در چارچوب این تحلیل، بازآرایی نیروها، جابهجایی پایگاهها و تغییر شیوه مداخله خواهد بود، نه خروج کامل.





ثبت دیدگاه